მივიწყებული საახალწლო ტრადიციები, რომლებსაც ხვავი და ბარაქა მოჰქონდა - როგორ ხვდებოდნენ ძველად ახალ წელს და რომელ კუთხეში რა კერძები იყო აუცილებელი

საქართველოში ახალი წლის აღნიშვნა, რომელსაც სხვადასხვა კუთხეში „კალანდას“, „წელიწადს“ ან „მრავალჟამიერს“ უწოდებდნენ, ბევრად მეტი იყო, ვიდრე უბრალოდ თარიღის ცვლა. ეს იყო მოვლენა – ძველის დავიწყებისა და ახალი სიცოცხლის დაბადება. ქართველების ქვეცნობიერში ახალი წელი პირდაპირ კავშირში იყო ხვავსა და ბარაქასთან, ამიტომ თითოეული მოქმედება - პურის ცხობიდან თოფის სროლამდე – მკაცრად გაწერილი რიტუალი იყო

მზადება

სამზადისი რამდენიმე დღით ადრე იწყებოდა. დიასახლისები განსაკუთრებულ ყურადღებას აქცევდნენ საახალწლო პურებს.

ყველაზე მნიშვნელოვანი იყო წმინდა ბასილის (რომლის ხსენების დღეც 1 იანვარია) გამოსახულების პური. მას ჰქონდა ადამიანის ფორმა, გულზე ხელები ჰქონდა გადაჯვარედინებული, თვალებად კი ქიშმიშს უსვამდნენ.

ბედის კვერებს აცხობდნენ თითოეული ოჯახის წევრისთვის, შინაური ცხოველისთვის და სახლ-კარისთვისაც კი. თუ ცხობისას პური კარგად ამოვიდოდა, ითვლებოდა, რომ იმ ადამიანს ბედნიერი წელი ექნებოდა.

გოზინაყი ძველთაგანვე მიიჩნეოდა კეთილდღეობის სიმბოლოდ. თაფლი – სიტკბოს, ხოლო ნიგოზი – ნაყოფიერების ნიშანი იყო.

ჩიჩილაკი – მზის სიმბოლო და „ბასილას წვერები“

დასავლეთ საქართველოში ახალი წლის მთავარი ატრიბუტი ჩიჩილაკი იყო. მას თხილის ტოტისგან ამზადებდნენ, რომელსაც მანამ თლიდნენ, სანამ თეთრი კულულები არ დაგროვდებოდა. ეთნოლოგები თვლიან, რომ ჩიჩილაკი „სიცოცხლის ხის“ სიმბოლოა. მას ამკობდნენ სუროს ფოთლებით, ბროწეულით (ნაყოფიერებისთვის) და ხილით.

ნათლისღების წინა დღეს ჩიჩილაკს აუცილებლად წვავდნენ. ხალხს სჯეროდა, რომ მისი კვამლი ცაში წაიღებდა გასული წლის ყველა დარდსა და ავადმყოფობას.

მეკვლეობის საიდუმლო: ვინ შემოაბიჯებს პირველი?

ქართველისთვის მეკვლე წლის ბედისწერის განმსაზღვრელი იყო. მეკვლე შეიძლებოდა ყოფილიყო ოჯახის წევრი ან მოწვეული სტუმარი, რომელიც „ფეხბედნიერად“ ითვლებოდა. მეკვლე სახლში შემოსვლისას მარჯვენა ფეხს შემოდგამდა და ტკბილეულს ან მარცვლეულს (სიმინდი, ხორბალი) მიმოფანტავდა.

ამ დროს ოჯახს დალოცავდა, რომელიც იწყებოდა სიტყვებით: „შემოვდგი ფეხი, გწყალობდეთ ღმერთი“.

მეკვლეს ხელში ეკავა სინზე დაწყობილი ღორის თავი, ტკბილეული და ღვინო.

როგორ აღნიშნავდნენ კუთხეებში?

გურია და სამეგრელო (კალანდა)

აქ ახალი წელი განსაკუთრებული ხმაურით იწყებოდა. შუაღამისას მამაკაცები თოფებს ისროდნენ. ითვლებოდა, რომ თოფის ხმა აფრთხობდა ბოროტ სულებს – „ჭინკებს“. გურული კალანდა წარმოუდგენელია ღორის თავისა და საახალწლო ღვეზელის (კვერცხიანი ხაჭაპურის) გარეშე.

სვანეთი

სვანები ახალ წელს „ხაჩხაჩს“ უწოდებდნენ. ოჯახის უფროსი გარეთ გადიოდა, ცას ახედავდა და ვარსკვლავების სიმრავლის მიხედვით წინასწარმეტყველებდა მოსავალს. სვანურ სუფრაზე აუცილებლად იყო „ლემზირები“ – სარიტუალო პურები, რომლებსაც ღვთაებებს სწირავდნენ.

ქართლ-კახეთი

აღმოსავლეთ საქართველოში დიდ მნიშვნელობას ანიჭებდნენ „ბედის კვერებს“. დიასახლისი აცხობდა დიდ კვერს, რომელსაც „ხარის უღელს“ ეძახდნენ და მას სათესლე ხორბლის ყუთში ინახავდნენ, რათა მიწას ბევრი მოსავალი მოეცა.

მთიულეთი და ხევსურეთi

აქაური ახალი წელი უფრო ასკეტური, მაგრამ მისტიკური იყო. იცოდნენ „წყლის დალოცვა“. ახალგაზრდა ქალები შუაღამისას წყაროზე მიდიოდნენ, წყალს პურსა და ყველს „აჭმევდნენ“ (ჩააგდებდნენ) და სთხოვდნენ: „წყალო, მოგიტანე საკლავი, შენ მომეცი ბარაქა“. ამ წყლით მოზელილი ცომი განსაკუთრებულად ითვლებოდა.

ბედობა

2 იანვარი, ანუ ბედობა, იყო დღე, როცა ადამიანს მაქსიმალური თვითკონტროლი მართებდა. აკრძალული იყო ძილი (რომ მთელი წელი არ ყოფილიყვნენ მძინარები).

არ შეიძლებოდა ვალის გაცემა ან სესხება. ოჯახის წევრებს შორის ჩხუბი დიდ უბედობად ითვლებოდა. სწამდათ, რომ ვინც ამ დღეს გესტუმრებოდა, ის იქნებოდა შენი ბედის თანამონაწილე მთელი წლის მანძილზე.

კულინარიული რუკა: რომელი კერძი იყო აუცილებელი სხვადასხვა კუთხეში?

ქართული საახალწლო სუფრა არ იყო მხოლოდ გაშლილი სუფრა – თითოეულ კერძს თავისი სიმბოლური დატვირთვა ჰქონდა. ზოგან აქცენტი ხორცეულზე კეთდებოდა, ზოგან კი – ნამცხვრებსა და პურეულზე.

დასავლეთი საქართველო: სიუხვისა და სიმსუბუქის ბალანსი

გურია – კვერცხიანი ღვეზელი და ღორის თავი: გურული კალანდა წარმოუდგენელია ნახევარმთვარის ფორმის ღვეზელის გარეშე. მასში აუცილებლად დებდნენ ყველსა და მთლიან, მოხარშულ კვერცხებს. ამბობდნენ, რომ კვერცხი სიცოცხლისა და განახლების სიმბოლოა. ასევე, სუფრის ცენტრში იდო მოხარშული ღორის თავი, რაც ოჯახის ეკონომიკურ სიძლიერეს უსვამდა ხაზს.

სამეგრელო – ელარჯი და საცივი: მეგრული კალანდა წარმოუდგენელია ცხელი, წელვადი ელარჯისა და ინდაურის საცივის გარეშე. საცივი აქ ფუფუნების, სადღესასწაულო განწყობისა და სტუმართმოყვარეობის მთავარი ნიშანი იყო. ასევე აცხობდნენ სარიტუალო ხაჭაპურებს, რომლებსაც „კუჩხას“ (მეკვლეობის) რიტუალისთვის იყენებდნენ.

იმერეთი – მოხარშული დედალი და იმერული ხაჭაპური: იმერეთში ახალ წელს აუცილებლად კლავდნენ დედალს, რომელსაც ხშირად ნიგვზიან საკაზმთან ერთად მიირთმევდნენ. ხაჭაპური კი აუცილებლად ორმაგი ყველით უნდა ყოფილიყო, რათა წელიც „დოვლათიანი“ ყოფილიყო.

აღმოსავლეთი საქართველო: პურეული და ნოყიერი კერძები

ქართლი და კახეთი – ხაშლამა, მწვადი და ნაზუქები: ამ კუთხეებში აქცენტი ხორცსა და ღვინოზე კეთდებოდა. ახალი წლის ღამეს იკვლებოდა ღორი, წვავდნენ მწვადს და ამზადებდნენ ხაშლამა. თუმცა, მთავარი მაინც თონეში გამომცხვარი საახალწლო ნაზუქები იყო, რომლებიც ქიშმიშითა და სუნელებით იყო გაჯერებული.

მთიანეთი (ხევსურეთი, ფშავი) – ხინკალი და ქადა: მთაში ახალი წელი უფრო მკაცრი რიტუალებით გამოირჩეოდა. ხინკალი აქ არა მხოლოდ საკვები, არამედ სარიტუალო კერძი იყო, რომელსაც ოჯახის წევრები ერთად ახვევდნენ. ასევე აცხობდნენ „ერბოიან ქადას“ – ნოყიერ, ტკბილ პურს, რომელიც მთელი წლის სიტკბოს სიმბოლოდ ითვლებოდა.

მთიანი რეგიონები: მისტიკური საკვები

სვანეთი – ლემზირები და ხაჭაპური (ლუკვან): სვანური საახალწლო სუფრა წარმოუდგენელია სარიტუალო პურების – „ლემზირების“ გარეშე, რომლებსაც სხვადასხვა ფორმა ჰქონდა და ღვთაებებს სწირავდნენ. ასევე ამზადებდნენ ხორცისა და ყველის ნაზავით სავსე ხაჭაპურებს, რომლებიც ძალიან ნოყიერი იყო.

რაჭა – ლორი და ლობიანი: რაჭველები ახალ წელს „ბაჩა-ბუჭობას“ ეძახდნენ. სუფრის მთავარი ატრიბუტი იყო რაჭული ლორი და შაშხი. რაჭული ლობიანი კი, რომელიც ლორით იყო შეზავებული, საახალწლო სუფრის განუყოფელი ნაწილი იყო.

მიუხედავად კუთხური განსხვავებისა, არსებობდა კერძები, რომლებიც მთელ საქართველოს აერთიანებდა: გოზინაყი, ჩირი და ჩურჩხელა და ღვინო - საუკეთესო ქვევრი სწორედ ახალი წლის ღამესა და მეკვლის მოსვლისას იხსნებოდა.

ქართული ახალი წელი იყო არა მხოლოდ ლხინის, არამედ მომავლის დაგეგმვისა და ბუნებასთან ჰარმონიის დღესასწაული. ყოველი ნატეხი გოზინაყი თუ ყოველი გასროლილი თოფი ემსახურებოდა ერთადერთ მიზანს: ოჯახის გადარჩენას, მშვიდობასა და სიუხვეს.