"99,9% დარწმუნებული ვარ, რომ ის ავარია მოწყობილი იყო" - რას ამბობს მამაზე, როგორ გაიცნო ზვიად გამსახურდია და წლების მერე რას ფიქრობს ბორითთან მომხდარ ტრაგედიაზე თამარ ჩხეიძე?

Ambebi.ge-სა და "პალიტრანიუსის“ ერთობლივი პროექტის "სახალხო ინტერვიუს“ მორიგი სტუმარია ილია ჭავჭავაძის საზოგადოების გამგეობის წევრი, ისტორიკოსი თამარ ჩხეიძე. მან მისთვის გამოგზავნილ შეკითხვებს უპასუხა. გთავაზობთ ინტერვიუდან საინტერესო ეპიზოდებს, ხოლო "სახალხო ინტერვიუს“ სრულ ვერსიას სტატიის ბოლოსი ნახავთ.

რუსო:

- როგორ ხართ? რას საქმიანობთ და სოფლად საცხოვრებლად რატომ გადახვედით?

- სოფლად გადასვლა გარკვეული გარემოებებიდან გამომდინარე, იძულებითი ნაბიჯი იყო, თუმცა ზოგადად ყოველთვის მივისწრაფოდი, რომ ბუნებასთან შეხება მქონოდა და ასევე იქვე საცხოვრებელი მქონოდა. ეს ორი გარემოება ერთმანეთს დაემთხვა და სოფელში აღმოვჩნდით... ნაწილობრივ მომწონს, რადგან ბუნებასთან მართლაც მეტი შეხებაა, მაგრამ ამან მთელი რიგი გარემოებები გამოიწვია, რომელიც ჩემი საქმიანობისთვის მოსახერხებელი არ არის. ამასთანავე, მძაფრი პოლიტიკური მოვლენების პერიოდშიც ცოტა ძნელია, ქალაქთან დაცილების გამო ყოველთვის ვერ ახერხებ ამ მოვლენებთან მჭიდრო კავშირი გქონდეს.

გარდა ამისა, იქ ყოფნამ გამოიწვია ის, რომ შინაურ ცხოველებთან მაქვს აქტიური ურთიერთობა, თუმცა ყოველთვის მიყვარდა - კატები და ძაღლები. მაგრამ თუ თბილისში ერთი ძაღლი და 2 კატა იყო, აქ ისე ხდება, რომ ჩემთან, ეზოში უცნობები უსუსურ ლეკვებს ტოვებენ, ან ზოგჯერ კატებსაც შემომიგდებენ ხოლმე. ცხოველები ძალიან კი მიყვარს, მაგრამ როდესაც რაოდენობა შთამბეჭდავი ხდება, უკვე რთულია. დრო აღარ მრჩება კითხვისთვის და მთელი რიგი საკითხებისთვის, რომ მივხედო.

ნინო:

- ქალბატონო თამარ, მამათქვენს, ცნობილ რეჟისორს, რეზო ჩხეიძეს საზოგადოება კარგად იცნობდა. დედაზე რას გვეტყვით?

- დედაჩემი იყო თინა ღამბაშიძე. ერთ-ერთ სასწავლებელში მხატვრულ მეტყველებას ასწავლიდა. ძალიან კეთილი და კარგი ადამიანი იყო. შვილისთვის ყოველთვის ადრეა დედის გარდაცვალება და დიდი ტკივილია. 44 წლის ვიყავი, დედაჩემი რომ გარდაიცვალა. თვითონ 80 წლის ჯერ არ იყო.

დიმიტრი:

- რა ასაკში გააცნობიერეთ, რომ ცხოვრობდით დიდ საბჭოთა კავშირში?

- ძალიან ადრე მოხდა ამის გაცნობიერება. პირველი, რაც მთავარ საკითხად აღვიქვი, ის აღმოჩნდა, რომ საქართველო დამოუკიდებელი ქვეყანა კი არა, რუსეთის მიერ იყო დაპყრობილი. ამის გაცნობიერებაში დიდი როლი ბებიაჩემმა ითამაშა, პირველად მისგან ძალიან უარყოფით კონტექსტში გავიგე, როცა კომუნისტური სისტემა და საბჭოთა კავშირი ახსენა. თანდათან საქართველოს დაპყრობის მომენტი ჩემთვის მთავარ საკითხად იქცა - ვიცოდი, რომ საქართველო საბჭოთა კავშირში თავისი ნებით კი არ იყო შესული, არამედ რუსეთმა დაიპყრო. ამის აღქმის შემდეგ მიზნად დავისახე, რომ საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის უნდა მებრძოლა.

გიორგი:

- როდის გაგიჩნდათ პირველი პროტესტი და როგორ გამოიხატა ის?

- პირველი პროტესტი სკოლაში იყო... როცა დადგა ის ასაკი, რომ კომკავშირში უნდა მივეღეთ, ამაზე კატეგორიული უარი ვთქვი, რადგან ეს უმძიმესი ამბავი ბევრად ადრე მქონდა გაცნობიერებული და ძალიან უარყოფითად აღქმული. უარი ვთქვი კომკავშირში მიღებაზე და პირველ პროტესტად შეიძლება ეს ჩაითვალოს. მეორე პროტესტი, რომელმაც უკვე კე-გე-ბეს ერთგვარი ჩარევა გამოიწვია, ცოტა კომიკური ამბავი იყო (არაერთხელ მომიყოლია)... ჩემ გვერდით იჯდა ახლო მეგობარი, რომელსაც კომკავშირის ნიშანი (ლენინის გამოსახულებით) მკერდზე ეკეთა, ჩამოვგლიჯე, რადგან ნერვებს მიშლიდა...

ამ ამბავმა კე-გე-ბემდე მიაღწია, რასაც დიდი სკანდალი მოჰყვა. ჩემი და ჩემი მეგობრის მშობლები დაიბარეს, ასევე მასწავლებელი, სკოლის დირექტორი, რომლებიც დიდ ტერორში აღმოჩნდნენ. მართალია ისინი არ დაუჭერიათ, მაგრამ დისკომფორტი შეუქმნეს. თან ამბავიც ძალიან გახმაურდა. იყო დაბარებები, დამუქრება. კომიკური ის იყო, დირექტორმა კე-გე-ბეს რომ უთხრა, - კომკავშირის ნიშანი იმიტომ კი არ ჩამოხსნა და გადააგდო, რომ ლენინის წინააღმდეგია, პირიქით, იმ ბავშვს ოთხიანები ჰქონდა მიღებული და უთხრა, ღირსი არ ხარ, რომ ეს საპატიო ნიშანი ატაროო. ისე ეცადა მათ მოგერიებას, თითქოს იქ არანაირი ანტისაბჭოთა გამოსვლა არ ყოფილა.

არადა, ის დირექტორი ამავე დროს ისტორიის მასწავლებელიც იყო და ხშირად ხდებოდა ჩემი მიკრო პროტესტის მოწმე. როცა რომელიმე გაკვეთილს საბჭოთა ვერსიით გვიხსნიდა, ყოველთვის ვაპროტესტებდი, ვეუბნებოდი, რომ ის სიცრუე იყო... ზოგადად ხუთოსანი ვიყავი, მაგრამ ერთხელ ისე გაბრაზდა, რომ დღიურში უზარმაზარი ორიანი ჩამიწერა, დღესაც შენახული მაქვს ის დღიური...

ნიკა:

- მამასთან ძირითადად რაზე კამათობდით?

- ჩემებს ეშინოდათ, მათ შორის, მამაჩემსაც, მაგრამ არ მახსოვს, რომ ჩვენ შორის, ამ მხრივ რაიმე სერიოზული გართულება, კატეგორიული წინააღმდეგობა ყოფილიყოს. პირიქით. როდესაც ხელში ჩამივარდა ემიგრანტების ქართული გამოცემა - ეს იყო პირველი შეხება ანტისაბჭოთა ლიტერატურასთან, ქართული ემიგრაციის ლიტერატურასთან და ის ქართული ჟურნალი მამაჩემმა საფრანგეთიდან ჩამოიტანა. მახსოვს, "კავკასიონი“ ერქვა. მას ჩემთვის ის არ დაუმალავს და თამამად გავეცანი. რომ გითხრათ, მამას შინაგანად არ მოსწონდა ჩემი ბრძოლა-აქტიურობა-მეთქი, მართალი არ ვიქნები. უბრალოდ, ეშინოდათ და ამის გამო ზოგჯერ შეიძლება რაღაც ეთქვათ, მაგრამ სერიოზულ კონფლიქტი ამის ნიადაგზე არ გვქონია.

გარკვეული პროტესტი გამოვხატე, როცა მან ფილმი "რაიკომის მდივანი“ გადაიღო. პროტესტის ნიშნად დღემდე არ მინახავს. კი ამბობდნენ, მასში ეროვნული იდეააო, მაგრამ ჩემთვის ფორმა იყო მიუღებელი...

ნია:

- 1978 წელს 14 აპრილს სერიოზული საპროტესტო ტალღა აგორდა, რომელშიც აქტიურად იყავით ჩართული. ქართველმა ხალხმა ქართული ენა დაიცვა... როგორც პროტესტის აქტიურ მონაწილეს შიში არ გქონათ, რომ საბჭოთა მთავრობა ხალხის დასარბევად სასტიკ ზომებს მიმართავდა?

- შიში ბუნებრივია იყო, მაგრამ არც მაშინ და არც მანამდე გამოკვეთილი შიში არ მქონია. იმ პერიოდში ასე ვთვლიდი, რომ ეს იყო ჩემთვის ძირითადი დანიშნულება. თვითონ იმას, რომ ამ გამოსვლას მოჰყვებოდა სისხლისღვრა, ხალხსაც გაცნობიერებული ჰქონდა. იქ ის თაობაც იდგა, რომელიც მოსწრებული იყო 1956 წელს, იცოდნენ ამ გამოსვლას რა შეიძლებოდა მოჰყოლოდა, მით უფრო, როცა ცნობილი გახდა, რომ ჯარიც გამზადებული ჰყავდათ... ეს ყველაფერი არ შეიძლებოდა, რომ გაცნობიერებული არ ყოფილიყო როგორც საფრთხე...

14 აპრილის წინა დღეებში კე-გე-ბე დიდ ამბავში იყო და გარკვეული რაოდენობის სტუდენტების შეშინებასაც მიაღწია... მაგრამ 14 აპრილი რომ დადგა, ხალხი ქუჩაში გამოვიდა, იცოდნენ და ესმოდათ, რომ თუკი დათმობდნენ, ცუდად დამთავრდებოდა ყველაფერი. ძალიან სერიოზული საკითხი იყო. ზოგადად საბჭოთა იმპერია ეტაპობრივად ცდილობდა, მიზნად ჰქონდა დასახული, რომ ქართული ენა, როგორ სახელმწიფო ენა მოესპო. ამიტომ იქ შეკრებილი საზოგადოება შეგნებულად უდგებოდნენ ამ საკითხს...

საერთოდ ქართულ საზოგადოებას ასეთ დროს ზოგადი წესრიგი, დისციპლინა ახასიათებს, რაც უნიკალური თვისებაა. ყოველთვის დიდი შეგნებით გამოირჩევა. მსგავსი ამბავი ბევრ დემოკრატიულ ქვედაშიც კი საპროტესტო მოძრაობების დროს იშვიათია. ძირითადად დიდი უწესრიგობა და ფიზიკური ძალადობაა ხოლმე. საქართველოში კი ასეთ დროს საზოგადოება ისეთი მობილიზებულია, რომ თვითორგანიზებას ახდენს და კანონდარღვევაც არ ხდება - წესრიგს თვითონ იცავს. ამის ერთ-ერთი პირველი მაგალითი იმ ეპოქისთვის 14 აპრილი იყო...

გიგი:

- ზვიად გამსახურდიასთან თქვენი ურთიერთობა როგორ დაიწყო და როგორ გაგრძელდა?

- ჯერ კიდევ ბავშვი ვიყავი - 16 წლის, როდესაც დასავლეთს რადიოსადგურების მოსმენა დავიწყე. იქიდან გავიგე, რომ თბილისში მოქმედებდა ჯგუფი, რომლის შეხედულებებიც იმ საკითხებზე, რომელსაც ვისმენდი რადიოთი, ჩემსას ემთხვეოდა. ამიტომ იმ პერიოდის გამსახურდიას საქმიანობას ზოგადად დადებითად ვაფასებდი. მის იმ პერიოდს ახლაც დადებითად ვაფასებ... მერე ჯერ კიდევ ბავშვმა გადავწყვიტე, მისი გაცნობა. ჩემს სახლთან ახლოს ცხოვრობდა, - მე ლარსის ქუჩაზე ვიყავი და ის ცნობილია, სადაც ცხოვრობდა - გალის ქუჩაზე. ჩემს ძმას ვთხოვე წამომყოლოდა, რომ მარტო არ მივსულიყავი, მერიდებოდა. კარგად მიგვიღო, მოგვამარაგა აქაური ე.წ. არალეგალური და ასევე საზღვარგარეთ გამოცემული ლიტერატურით. რაღაც პერიოდი ასე გრძელდებოდა. მერე ეგენი მალე დააპატიმრეს. მათ საქმიანობაში ჩართვა ჯერ ასაკის გამო და მერე იმის გამო, რომ დააპატიმრეს, ვერ მოვასწარი. უკვე სტუდენტი რომ გავხდი, გარკვეული ჯგუფმა საქმიანობა დავიწყეთ - პეტიციებს ვადგენდით, პროკლამაციებს ვავრცელებდით. ჩვენი ერთ-ერთი საკითხი საკითხთა შორის პოლიტპატიმრების გათავისუფლების მოთხოვნა იყო. გამსახურდიას გათავისუფლების შემდეგ კი რთულად წარიმართა ჩვენი ურთიერთობა.

რიგ საკითხებზე სხვადასხვა შეხედულება გვქონდა, რაც ჩვენს უთანხმოებას იწვევდა. განსხვავება იყო ასევე ადამიანებისადმი დამოკიდებულებაში. იმ პერიოდში ადვილად ხდებოდა აზრთა სხვადასხვაობის ნიადაგზე ეტიკეტების მიწებება. იმას არ ვამბობ, რომ მაშინ არ იყვნენ კე-გე-ბეს აგენტები, ძალიანაც აქტიურები იყვნენ. სხვანაირად არც შეიძლებოდა ყოფილიყო, მაგრამ ჩვენ მიგვაჩნდა, რომ ამ დაძაბულობის მამოძრავებელი აზრობრივი განსხვავება იყო. ერთ დღეს დადებითად დახასიათებული ადამიანი, მეორე დღე აზრთა სხვადასხვაობის გამო პოლიტიკურ იარაღად ხდებოდა გამოყენებული... განსხვავება იყო მერეც, როცა პოლიტიკური პროცესები ამოქმედდა. როდესაც დაიწყო გარდაქმნა, მაშინ ბევრი ხალხი ჩაერთო საქმეში და იყო საკითხებში სერიოზული განსხვავება.

ნიკა:

- როგორ იხსენებთ მძიმე ავტოსაგზაო შემთხვევას ბორითთან, რომელიც თქვენს ცხოვრებაში მოხდა და რომელმაც ეროვნული გმირი მერაბ კოსტავა შეიწირა. თავად როგორ გადარჩით?

- ყველა იმ საკითხიდან გამომდინარე, რაც ვიცი, ამ ფაქტის გარშემო, არავის მოუხდენია სერიოზული გამოძიება. არცერთი ხელისუფლება ამ საკითხით არ დაინტერესებულა. მე თვითონ კი ვცდილობდი გამოძიებას, მაგრამ მაინცდამაინც ვერ გეტყვით, რომ ამის დიდი საშუალებები მქონდა. რაც ვიცი, რასაც მივაკვლიე, აგრეთვე ფაქტების ლოგიკიდან, პოლიტიკური პროცესიდან გამომდინარე, თითქმის 99,9% დარწმუნებული ვარ, რომ ის ავარია მოწყობილი იყო.

როდესაც ჩვენ ქუთაისში ვიმყოფებოდით, შემდეგ სუფრაზე დაგვპატიჟეს. არ მხიბლავს ასეთი რამ, მაგრამ ხანდახან გარდაუვალი ხდება ხოლმე. სწორედ იმ დროს მათ საშუალება ჰქონდათ, მანქანის სამუხრუჭე სისტემაზე რაღაც ზემოქმედება მოეხდინათ. ეს იმისთვის, რომ თუ საავარიო სიტუაცია შეიქმნებოდა, საჭის დამორჩილება შეუძლებელი გამხდარიყო... თან ორხიდიანი "ნივა“ მიდრეკილია გადაბრუნებისკენ და ბორითთან შექმნეს ასეთი საავარიო სიტუაცია... დღესაც არ ვიცი, რა იყო ის შავი, რამაც წინ გადაგვირბინა... რეალურად არც ვიცი, რა მოხდა, რადგან რაღაც ეტაპზე გონება დავკარგე. მანქანის გარეთ აღმოვჩნდი... მერაბის თავი უშუალოდ იმ ადგილას მოხვდა, სადაც ჩვენი მანქანა სხვა მანქანას შეეჯახა. ამიტომ მისი დაზიანება მძიმე იყო... აგრეთვე ძალიან მძიმე იყო ზურაბ ჭავჭავაძის მდგომარეობა - ფუძის მოტეხილობა ჰქონდა... ზურა გადარჩა, მალე პალატაში უნდა გადაეყვანათ და ძალიან საეჭვო ვითარებაში მოხდა მისი დაინფიცირება B ჰეპატიტით, რომლითაც ადამიანი სისხლში ინფექციის შეყვანით ინფიცირდება. იმ დღეებში საეჭვოდ გაქრა მისი მკურნალი ექიმიც, აღარ ჩნდებოდა. როცა შეატყვეს, იმ დაზიანებით რაც ავარიაში მიიღო, არ აპირებდა სიკვდილს და გამოჯანსაღების გზაზე იდგა, მაშინ ჩაერივნენ. ჭავჭავაძის საზოგადოება კი ვცდილობდით, რაღაცნაირად გაგვეკონტროლებინა, მაგრამ ვერ შევძელით...

ბესო:

- დღევანდელ ხელისუფლებას როგორ აფასებთ?

- მკვეთრად უარყოფითად. დასაწყისშივე, ამ ხელისუფლების მოსვლის შემდეგ, ჩემთვის ნათელი იყო, რა მიზნას ისახავდნენ. ვფიქრობ, ვინც დაფიქრდებოდა, ეს ყველასთვის ნათელი უნდა ყოფილიყო. რეალურად კი ის იყო, რომ რუსეთს აწყობდა და ყველაფერი საქართველოში გარკვეული მიზანდმიმართულებით იქნა დაშვებული.

დავითი:

- დღეს იმ ადამიანებს, ვინც ქვეყნის თავისუფლებისთვის კვლავაც იბრძვიან, რა რჩევას მისცემდით?

- ბევრისგან მსმენია გარკვეული პესიმიზმი იმის გამო, რომ ამდენი ხანია გრძელდება საპროტესტო ტალღა და შედეგი არ გვაქვს. არასწორია, რომ შედეგი არ გვაქვს. შედეგი დიდია. ეს ტალღა რომ არ ყოფილიყო, მსოფლიოს არ ექნებოდა გაცნობიერებული, რა ხდება საქართველოში. არ იქნებოდა ცნობილი ქართველი ხალხის პოზციისა და ხელისუფლების პოზიციის შესახებ...

ვისურვებდი, რომ საქართველო ძალიან მალე დადგეს ნორმალური განვითარების გზაზე. სრულიად შორს ვარ იმ აზრისგან, რომ ხელისუფლების სათავეში ოდესმე ანგელოზები მოვლენ. ყოველთვის გვექნება რაღაც საბრძოლი. მაგრამ მთავარს თუ მივაღწევთ, საქართველოს ნორმალური განვითარების გზაზე დადგომას და იმას კეთილგანზრახული ხელისუფლება ჰყავდეს, რომელიც დასავლეთის ნაწილი იქნება, ეს დიდი საქმე იქნება. სხვა ალტერნატივა საქართველოს არ აქვს. ვისურვებდი, ძალიან მალე გვეცხოვროს ნორმალურ საქართველოში, რომელიც მუდმივად წინ მიიწევს.