ლაშა ტუღუშის "ტკივილგამაყუჩებლის ზონა" - ადამიანი სისტემურ მარტოობაში
სიკვდილის წინ ადამიანი მარტო არ უნდა იყოს - ეს წინადადება ნუგეშისმომცემადაც ჟღერს და აქსიომადაც. თუმცა, ლაშა ტუღუშის ახალი რომანი „ტკივილგამაყუჩებლის ზონა“ გვიჩვენებს რეალობას, სადაც მარტოობა არა შემთხვევითი შეცდომა, არამედ ზედმიწევნით მოწყობილი სისტემაა. ეს არის სივრცე, სადაც ეკლესია, სახელმწიფო, კრიმინალური სამყარო და ჩვენი კოლექტიური დუმილი ერთიანდება, რათა ინდივიდი საკუთარ ტრაგედიასთან პირისპირ დატოვოს.
რომანი იხსნება მეტროს ბაქანზე ნაპოვნი გაზეთის სტატიით, სადაც ნათქვამია, რომ სიკვდილის წინ ადამიანისთვის ყველაზე მძიმე გამოცდა მარტოობაა. სწორედ ეს იდეა ხდება კომპანია „სხივის“ დაფუძნების საფუძველი, რომლის მიზანიც მომაკვდავი ადამიანებისთვის „ბოლო წუთების გაფორმება“ და მათი ფიზიკური თანადგომით ნუგეშისცემაა. ავტორი მკითხველს აცნობს ბექა ნიკოლაძეს - პერსონაჟს, რომელიც ამ უცნაურ სამსახურში პასუხების საძიებლად მიდის, თუმცა თავად ხდება სხვისი ტკივილისა და სისტემური ბოროტების მძევალი.
ეს არ არის წიგნი მხოლოდ სიკვდილზე; ეს არის ტექსტი იმ ტკივილის შესახებ, რომლის გაყუჩებაც შეუძლებელია და იმ ადამიანის ძიებაზე, რომელიც ამ გაუცხოებულ გარემოში სხვის გვერდით დარჩენას მაინც ახერხებს.
რომანში ერთ-ერთი ყველაზე ნატიფი და რთული ხაზი ბექა ნიკოლაძის პროფესიულ და ეთიკურ ტრანსფორმაციას უკავშირდება. ბექა მუდმივად იმყოფება საზღვარზე; სად მთავრდება მისი, როგორც კომპანიის თანამშრომლის მოვალეობა და სად იწყება სხვისი, ინტიმური სულიერი სივრცე? ავტორი გვიჩვენებს, თუ რამდენად უჭირს პერსონაჟს შეინარჩუნოს „ოქროს შუალედი“ - იყოს თანამგრძნობი, მაგრამ არ შეიჭრას სხვა ინსტიტუციების კომპეტენციაში.
პაციენტებისთვის ბექა ხდება ერთადერთი ადამიანი, ვისთანაც შეუძლიათ ბოლო აღსარების მსგავსი გულახდილობით ისაუბრონ. აქ იკვეთება რომანის მთავარი პარადოქსი: იმ სამყაროში, სადაც ტრადიციული ინსტიტუციები (ეკლესია, სახელმწიფო) საკუთარ ფუნქციას ვეღარ ასრულებენ, რიგითი ადამიანი იძულებულია საკუთარ თავზე აიღოს სხვისი სულის გადარჩენის ტვირთი. ბექა ცდილობს არ გასცდეს თავის საზღვრებს, თუმცა ტკივილის სიმძაფრე მას აიძულებს გახდეს არა მხოლოდ დამკვირვებელი, არამედ სხვისი ტანჯვისა და ცოდვების უნებლიე თანაზიარი.
ნაწარმოების სამყარო ფუნდამენტურად დუალურია. ყველაფერს და ყველას ორი მხარე აქვს: ნუგეში შეიძლება იყოს კომერციული პროდუქტი, ხოლო რწმენა - ყველაზე მძიმე სასჯელი. ამ დუალობის ყველაზე მკაფიო განსახიერება ყოფილი ბერია. აქ რწმენა აღარ არის შვება ან თავისუფლება; ის პერსონაჟისთვის საკუთარი დანაშაულის გამამძაფრებელი ინსტრუმენტია. ბერი არ ეძებს პატიებას, მას სურს გაქრობა. ეს ეგზისტენციალური ჩიხი აჩვენებს რწმენის იმ ტრანსფორმაციას, როცა ის ადამიანისთვის სასჯელად იქცევა.
ამავე დუალობის ნაწილია საზოგადოებრივი ფონი - ერთ მხრივ, ყბადაღებული ჰუმანიზმი და, მეორე მხრივ, ტოტალური ძალადობა და სიბრმავე. ამის ყველაზე მტკივნეული მაგალითია 15 წლის ბიჭუნა, რომლის ტრაგედიაც ნაწარმოების მორალური რენტგენია. ბავშვის სახით ავტორი გვიჩვენებს, რომ სისტემური ბოროტება არ ინდობს ყველაზე სუფთასაც კი. ბიჭუნას ტკივილი ყველაზე „ნამდვილია“, რადგან მასში არ არის პოლიტიკური ანგარება, და სწორედ ამ პერსონაჟთან ურთიერთობისას ხდება ბექასთვის შეუძლებელი ემოციური დისტანციის შენარჩუნება.
რომანში იკვეთება სახელმწიფოს სახე, რომელიც არ არის ხმამაღალი ან აგრესიული. ის „ჩუმი ბოროტებაა“, რომელიც პასუხისმგებლობას არასოდეს იღებს ბოლომდე. დიმიტრის პერსონაჟის მეშვეობით ვხედავთ ძალაუფლებას, რომლისთვისაც სიმართლე ღირებულება კი არა, მხოლოდ გამოყენებადი ინსტრუმენტია.
ავტორს თამამად შემოაქვს ოლიგარქიული მმართველობის, ოლიგარქის მოწამვლისა და ფარული ქსელების თემა. ეს ჩრდილოვანი სტრუქტურები მართავენ ყველაფერს - სიცოცხლიდან სიკვდილამდე. სალომეს ისტორიაც ამ ფონზე იშლება: ყველამ იცის, რა ხდება მის თავს - მეზობლებმა, უბანმა, ახლობლებმა, თუმცა ირგვლივ მხოლოდ სიჩუმეა. აქ ძალადობა აღარ არის შოკისმომგვრელი მოვლენა, ის ყოველდღიურობის ნაწილია, რომელსაც სისტემა კვებავს და კოლექტიური გულგრილობა აკანონებს.
ბექა ნიკოლაძე არ არის კლასიკური გმირი, რომელიც სამყაროს გადაარჩენს. ის არის ეთიკური წონასწორობის წერტილი, რომელიც გვაიძულებს ვიკითხოთ: არის თუ არა საკმარისი უბრალოდ „ყოფნა“? დუალიზმის დაძლევას პერსონაჟი კვლავ ორ გზამდე მიჰყავს:
- ძალადობა და სახელმწიფო გადატრიალება - პასუხი სისტემას სისტემურივე მეთოდებით, სადაც ინდივიდი მექანიზმის ნაწილი ხდება.
- თავგანწირვა - როგორც ადამიანობისა და შინაგანი თავისუფლების შენარჩუნების ერთადერთი რადიკალური ფორმა.
რას ირჩევს ბექა და რამდენადაა ის ალტრუისტი? ავტორმა მკითხველს მიანდო ეს საკითხი რომანის ღია ფინალით. ფინალური სცენა, სადაც ბექა ალმოდებულ შენობაში შედის, არის წამი, როცა ის საბოლოოდ ტოვებს „დამკვირვებლის“ კომფორტულ პოზიციას და სრული თავგანწირვის გზას ირჩევს. ეს არ არის მხოლოდ სხვისი გადარჩენის მცდელობა, ეს არის საკუთარი სინდისის ხმის მოსმენა.
„ტკივილგამაყუჩებლის ზონა“ არ არის კომფორტული საკითხავი. ის არ გვაძლევს იმედს მარტივი ფორმით და არც პრობლემების გადაჭრის მზა რეცეპტს გვთავაზობს. თუმცა, ის გვიტოვებს რაღაც უფრო მნიშვნელოვანს - საკუთარი პასუხისმგებლობის მძაფრ შეგრძნებას. როცა სისტემა არ მუშაობს, რწმენა ვეღარ შველის და ტკივილი არ ქრება, რჩები თუ არა მაინც ადამიანად? სწორედ ეს კითხვა მიჰყვება მკითხველს წიგნის დახურვის შემდეგაც და სწორედ ამაში მდგომარეობს ლაშა ტუღუშის ამ რომანის უმთავრესი ღირებულება.
R