ავსტრალია სხვა კონტინენტებზე სწრაფად მოძრაობს: მეცნიერები განმარტავენ, საით მიემართება - "სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასთან შეჯახება ჰიპოთეზა კი არა, მიმდინარე პროცესია"

მეცნიერების თქმით, უკვე კარგა ხანია ავსტრალიის კონტინენტი უძრავად არ არის დაფიქსირებული. თუ ამ პროცესს გავზომავთ გლობალური ათვლის სისტემასთან შედარებით, ის და მისი შემადგენელი ტექტონიკური ფილა ჩრდილოეთ-ჩრდილო-აღმოსავლეთით წელიწადში, დაახლოებით, 7 სანტიმეტრით გადაადგილდება.

ეს სრულიად საკმარისია იმისთვის, რომ ავსტრალიას დედამიწაზე ყველაზე სწრაფად მოძრავი კონტინენტური ხმელეთის მასივი ეწოდოს - წერს Science Blog.

შვიდი სანტიმეტრი თითქოს უმნიშვნელოდ ჩანს, ვიდრე მას სხვა ნელ პროცესს არ შევადარებთ: ფრჩხილები თითებზე თვეში საშუალოდ 3,47 მილიმეტრით იზრდება, ანუ წელიწადში დაახლოებით 4,2 სანტიმეტრით. ეს იმას ნიშნავს, რომ ავსტრალიის ფილა დაახლოებით 1,7-ჯერ უფრო სწრაფად მოძრაობს. ორივე პროცესი კონკრეტულ მომენტში შეუმჩნეველია და მხოლოდ დროთა განმავლობაში ხდება აშკარა.

• როგორ ზომავენ ასეთ ნელ მოძრაობას?

ტექტონიკური ფილები სხვადასხვა სიჩქარით მოძრაობენ - წელიწადში სანტიმეტრზე ნაკლებიდან ცალკეული ოკეანური ფილების შემთხვევაში 10 სანტიმეტრზე მეტამდე. ავსტრალია გამოირჩევა სწორედ, როგორც ყველაზე სწრაფი კონტინენტური მასივი და არა ზოგადად ლითოსფეროს ყველაზე სწრაფი უბანი.

ბოლო სეისმური კვლევის თანახმად, მოძრაობა შეადგენს დაახლოებით შვიდ სანტიმეტრს წელიწადში ჩრდილოეთ-ჩრდილო-აღმოსავლეთის მიმართულებით.

მუდმივი თანამგზავრული სადგურები მთელ ავსტრალიაში წლების განმავლობაში აფიქსირებენ თავიანთ მდებარეობას. ცალკეული გაზომვა შეიცავს ცდომილებას, თუმცა ათასობით დაკვირვება მკაფიო კანონზომიერებას ავლენს: კონტინენტის შიდა ნაწილში მდებარე სადგურები ერთად მოძრაობენ ერთი მიმართულებით, ხოლო უფრო მცირე რყევები - მიწისძვრებისგან, ნიადაგის დაჯდომისგან თუ გრუნტის წყლების დონის სეზონური ცვლილებებისგან - შესაძლებელია განცალკევდეს ამ საერთო ტექტონიკური მოძრაობისგან.

• კოორდინატებს კონტინენტისთვის "დაწევა" დასჭირდათ

ეს მხოლოდ სამეცნიერო ფაქტი არ არის. ავსტრალიის წინა კოორდინატთა სისტემა აფიქსირებდა მდებარეობას 1994 წლის დასაწყისის მდგომარეობით, თუმცა მიწა მოძრაობას განაგრძობდა.

2020 წლისთვის სხვაობამ ძველ კოორდინატებსა და თანამედროვე ათვლის სისტემას შორის 1,8 მეტრს მიაღწია - ეს მნიშვნელოვანი გახდა მშენებლობისთვის, ზუსტი სოფლის მეურნეობისა და თანამგზავრულ ნავიგაციაზე დაფუძნებული ნებისმიერი სისტემისთვის.

საპასუხოდ, ავსტრალიამ დანერგა ახალი სისტემა GDA2020, რომელიც მიბმულია კონტინენტის მდებარეობაზე 2020 წლის დასაწყისისთვის, ასევე შეიმუშავა ათვლის სისტემა, რომელიც ითვალისწინებს ფილის შემდგომ მოძრაობას.

• სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასთან შეჯახება უკვე მიმდინარეობს

ავსტრალიის ფილა - ეს მხოლოდ თვითონ კონტინენტი კი არ არის, არამედ გარშემორტყმული ოკეანური ლითოსფეროცაა.

ფილის ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი კიდეები რთული ზონაა: იავის ღარღმალთან ავსტრალიის ოკეანური ქერქი ჩადის ზონდის რეგიონის ქვეშ, ტიმორთან და ბანდას რკალთან კონტინენტურმა მასალამ უკვე მიაღწია საზღვარს, ხოლო ახალ გვინეაში კონტინენტური ლითოსფერო ეჯახება მცირე ფილების მოზაიკას.

ეს უკვე იწვევს მიწისძვრებს, მთების წამოწევას და ვულკანურ აქტივობას რეგიონში - ანუ მეცნიერების თქმით, "სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიასთან შეჯახება ჰიპოთეზა კი არა, მიმდინარე პროცესია".

• საით მიემართება ავსტრალია სამომავლოდ

ავსტრალია და ანტარქტიდა ოდესღაც გონდვანას შემადგენლობაში ერთ მთლიანობას წარმოადგენდნენ, თუმცა გაყოფის შემდეგ, დაახლოებით 45 მილიონი წლის წინ, ავსტრალიის მოძრაობა ჩრდილოეთით დაჩქარდა. თუმცა ამჟამინდელი სიჩქარის უბრალოდ პროეცირება ასეულობით მილიონი წლით წინ შეუძლებელია - ფილების მოძრაობა იცვლება კონტინენტების შეჯახებისა და სუბდუქციის ახალი ზონების წარმოქმნის პარალელურად.

2022 წლის კვლევის თანახმად, რომელიც გამოქვეყნდა ჟურნალში National Science Review, 200–300 მილიონი წლის შემდეგ კონტინენტების ნაწილი შესაძლოა შეგროვდეს ახალ სუპერკონტინენტად, რომელსაც ამაზიას უწოდებენ - ამ სცენარით წყნარი ოკეანე იხურება, ხოლო ავსტრალია ხდება აზიის მზარდი ხმელეთის მასივის ნაწილი.

თუმცა ეს ერთადერთი ჰიპოთეზა არ არის: სხვა მოდელები ვარაუდობენ ატლანტიკის ოკეანის დახურვას ან მომავალი კონტინენტების სხვა კონფიგურაციებს, რომლებიც ცნობილია, როგორც პანგეა პროქსიმა, ნოვოპანგეა ან აურიკა.

ასეთი მოდელები ასეულობით მილიონი წლით წინ - პროგნოზები კი არა, მხოლოდ ფიზიკურად დასაბუთებული სცენარებია, რომლებიც აჩვენებს, თუ როგორ შეიძლება განვითარდეს მსგავსი პროცესები. დანამდვილებით მხოლოდ ერთის თქმა შეიძლება: ფილების ტექტონიკა მოქმედებას განაგრძობს, ხოლო კონტინენტების ამჟამინდელი განლაგება სამუდამოდ უცვლელი არ დარჩება.

წელიწადში შვიდი სანტიმეტრის სიჩქარით მოძრავი კონტინენტი ათ მილიონ წელიწადში 700 კილომეტრს გადის - ასე ცვლის შეუმჩნეველი მოძრაობა დროთა განმავლობაში პლანეტის იერსახეს.