გზამკვლევი: როგორ მივიღოთ მემკვიდრეობა - 5 მთავარი კითხვა და პასუხი

ოჯახის წევრის ან ახლობლის გარდაცვალება მძიმე ემოციური გამოცდილებაა, თუმცა ამ დროს სამართლებრივი საკითხების მოგვარებაც განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს. საქართველოში მემკვიდრეობის მიღებას კანონით განსაზღვრული ვადები და პროცედურები აქვს. მათი უგულებელყოფამ შესაძლოა მემკვიდრეობის უფლების რეალიზება გაართულოს, ხოლო სამკვიდროს მიღებას გარდაცვლილის ვალდებულებებთან დაკავშირებული საკითხებიც შეიძლება მოჰყვეს.

როგორ ნაწილდება ქონება ანდერძის არსებობისას და მის გარეშე? ვის ეკუთვნის სავალდებულო წილი? რა მნიშვნელობა აქვს 6-თვიან ვადას და შესაძლებელია თუ არა მემკვიდრეობაზე უარის თქმა?

განვიხილოთ ხუთი მთავარი საკითხი:

1. რა განსხვავებაა კანონისმიერ და ანდერძისმიერ მემკვიდრეობას შორის ❓

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის თანახმად, მემკვიდრეობა შეიძლება განხორციელდეს კანონით ან ანდერძით. შესაძლებელია ორივე საფუძვლის ერთდროულად მოქმედებაც - მაგალითად, როდესაც ანდერძი სამკვიდროს მხოლოდ ნაწილს მოიცავს.

ანდერძისმიერი მემკვიდრეობა: თუ გარდაცვლილმა სიცოცხლეში კანონით დადგენილი ფორმით შეადგინა ანდერძი, ქონება, პირველ რიგში, მის მიერ გამოხატული ნების შესაბამისად ნაწილდება. ანდერძის შედგენა და დამოწმება კანონით გათვალისწინებულ ფორმალურ მოთხოვნებს უნდა აკმაყოფილებდეს.

კანონისმიერი მემკვიდრეობა: თუ ანდერძი არ არსებობს, სამკვიდროს მხოლოდ ნაწილს მოიცავს ან მთლიანად თუ ნაწილობრივ ბათილად იქნა ცნობილი, შესაბამისი ქონება კანონით განსაზღვრული წესით ნაწილდება.

რა არის სავალდებულო წილი?

ანდერძის არსებობის მიუხედავად, გარდაცვლილის შვილებს, მშობლებსა და მეუღლეს კანონით შეიძლება ეკუთვნოდეთ სავალდებულო წილი. მისი ოდენობა იმ წილის ნახევარია, რომელსაც თითოეული მათგანი კანონით მემკვიდრეობის შემთხვევაში მიიღებდა. ეს წესი საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1371-ე მუხლით არის განსაზღვრული.

2. ვინ არიან კანონით მემკვიდრეები და როგორ განისაზღვრება რიგითობა ❓

კანონით მემკვიდრეობისას მოქმედებს რიგითობის პრინციპი: როგორც წესი, წინა რიგის მემკვიდრეების არსებობა შემდგომი რიგის მემკვიდრეებს გამორიცხავს.

საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1336-ე მუხლით განსაზღვრული რიგებია:

პირველი რიგი: გარდაცვლილის შვილები, მეუღლე და მშობლები, მათ შორის მშვილებლები კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში.

მეორე რიგი: გარდაცვლილის და-ძმა.

მესამე რიგი: ბებია და პაპა, როგორც დედის, ისე მამის მხრიდან, აგრეთვე კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში მათი მშობლები.

მეოთხე რიგი: ბიძები, დეიდები და მამიდები.

მეხუთე რიგი: ბიძაშვილები, დეიდაშვილები და მამიდაშვილები, ხოლო კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში მათი შვილებიც.

მნიშვნელოვანია: თითოეული რიგის მემკვიდრეთა წრე და მემკვიდრეობის უფლება კონკრეტული გარემოებების გათვალისწინებით განისაზღვრება. მაგალითად, ზოგ შემთხვევაში გარდაცვლილის შვილიშვილებს შეუძლიათ მიიღონ ის წილი, რომელიც მათ გარდაცვლილ მშობელს ერგებოდა. ამიტომ მხოლოდ ნათესაური კავშირის ცოდნა ყოველთვის საკმარისი არ არის.

3. რა ვადაში უნდა მივიღოთ მემკვიდრეობა და როგორ ხდება ეს ❓

მემკვიდრეობის მისაღებად კანონით განსაზღვრულია ექვსთვიანი ვადა, რომელიც, როგორც წესი, სამკვიდროს გახსნის დღიდან - გარდაცვალების დღიდან აითვლება.

სამკვიდროს მიღება შესაძლებელია ორი ძირითადი გზით:

ნოტარიუსისთვის განცხადებით მიმართვა: მემკვიდრემ უნდა მიმართოს შესაბამის სანოტარო ორგანოს და კანონით დადგენილი წესით განაცხადოს სამკვიდროს მიღების შესახებ. მემკვიდრეობის უფლების მოწმობა გაიცემა კანონით გათვალისწინებული წესით.

სამკვიდროს ფაქტობრივი ფლობა ან მართვა: მემკვიდრეობის მიღებად შეიძლება ჩაითვალოს ქონების ფაქტობრივი დაუფლება ან მართვა. მაგალითად, მემკვიდრე რეალურად ფლობს სამკვიდრო ქონებას ან ახორციელებს მის მართვასთან დაკავშირებულ მოქმედებებს. თუმცა კონკრეტულ შემთხვევაში ფაქტობრივი მიღების დასადასტურებლად შესაძლოა შესაბამისი მტკიცებულებები გახდეს საჭირო.

რა ხდება, თუ ექვსთვიანი ვადა გავიდა?

ვადის გასვლა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ მემკვიდრეობის მიღება ყველა შემთხვევაში შეუძლებელია. სამოქალაქო კოდექსით გათვალისწინებული პირობების არსებობისას ვადის გაგრძელება ან სამკვიდროს მიღება ვადის გასვლის შემდეგ შეიძლება სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან კანონით განსაზღვრულ შემთხვევაში - სხვა მემკვიდრეების თანხმობით. კონკრეტული გზის არჩევა დამოკიდებულია საქმის გარემოებებზე.

ამიტომ, თუ ექვსთვიანი ვადა უკვე გასულია, უმჯობესია დროულად მიმართოთ ნოტარიუსს ან იურისტს და დააზუსტოთ, რომელი სამართლებრივი პროცედურა შეესაბამება თქვენს შემთხვევას.

4. გადადის თუ არა გარდაცვლილის ვალები მემკვიდრეებზე ❓

დიახ. მემკვიდრეობასთან ერთად შეიძლება გადავიდეს გარდაცვლილის ქონებრივი ვალდებულებებიც, მაგალითად, საბანკო სესხით ან სხვა დავალიანებით წარმოშობილი ვალდებულებები - იმ ფარგლებში, რა ფარგლებშიც ისინი მემკვიდრეობით გადაცემას ექვემდებარება.

მთავარი წესი: საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის 1484-ე მუხლის თანახმად, მემკვიდრეები კრედიტორების წინაშე პასუხს აგებენ მემკვიდრეობით მიღებული აქტივის ფარგლებში, კანონით განსაზღვრული წესით.

მაგალითად, თუ მემკვიდრეობით მიღებული ქონების ღირებულება 10 000 ლარია, ხოლო გარდაცვლილის ვალი 20 000 ლარი, მემკვიდრის პასუხისმგებლობა მხოლოდ ამ მაგალითის საფუძველზე 20 000 ლარამდე ავტომატურად არ იზრდება: გასათვალისწინებელია მემკვიდრეობით მიღებული აქტივის ღირებულება და კანონით დადგენილი პასუხისმგებლობის წესი.

თუ გარდაცვლილს ვალებიც დარჩა და ქონებაც, გადაწყვეტილების მიღებამდე მნიშვნელოვანია მათი მოცულობის გარკვევა. მხოლოდ ვალის არსებობა არ ნიშნავს, რომ მემკვიდრეობაზე უარის თქმა აუცილებლად საუკეთესო გამოსავალია - საჭიროა კონკრეტული ფინანსური და სამართლებრივი მდგომარეობის შეფასება.

5. როგორ ვთქვათ უარი მემკვიდრეობაზე და რა ვადაში ❓

თუ მემკვიდრეს არ სურს სამკვიდროს მიღება, მას შეუძლია მემკვიდრეობაზე უარი თქვას კანონით დადგენილი წესით.

ვადა: მემკვიდრეობაზე უარის თქმისთვის, როგორც წესი, მოქმედებს სამკვიდროს გახსნის დღიდან ექვსთვიანი ვადა.

პროცედურა: უარი ფორმდება შესაბამის სანოტარო ორგანოში წერილობითი განცხადებით, კანონით დადგენილი წესით.

ნაწილობრივი უარის დაუშვებლობა: მემკვიდრე ვერ იტყვის უარს მხოლოდ სამკვიდროს მისთვის არასასურველ ნაწილზე და ვერ მიიღებს მხოლოდ სასურველ ნაწილს, თუ კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისი არ მოქმედებს.

სამართლებრივი შედეგები: უარის თქმა მნიშვნელოვანი სამართლებრივი მოქმედებაა და, როგორც წესი, მისი შედეგების შეცვლა მარტივად შეუძლებელია. ამიტომ განცხადების გაკეთებამდე აუცილებელია შედეგების გააზრება.მაგალითად, მემკვიდრე ვერ მოითხოვს, რომ სახლი მიიღოს, ხოლო იმავე სამკვიდროსთან დაკავშირებულ ვალდებულებებზე უარი თქვას მხოლოდ საკუთარი სურვილით.

რა უნდა გვახსოვდეს?

• მემკვიდრეობის საკითხებში ყველაზე მნიშვნელოვანია სამი რამ: ექვსთვიანი ვადა, სამკვიდროს შემადგენლობა და მიღების ან უარის თქმის სამართლებრივი შედეგები.

თუ გარდაცვლილმა დატოვა ანდერძი, ქონება და ვალდებულებები, ან რამდენიმე შესაძლო მემკვიდრეა, კონკრეტული ვითარების შეფასება შეიძლება საჭირო გახდეს. დროული კონსულტაცია ნოტარიუსთან ან მემკვიდრეობის სამართალში გამოცდილ იურისტთან დაგეხმარებათ, თავიდან აიცილოთ ვადის გადაცილება და მიიღოთ ინფორმირებული გადაწყვეტილება.