რატომ ატარებდნენ "შავი ჭირის" დროს ექიმები ყვავის ნისკარტის ფორმის ნიღბებს - უცნაური ისტორია, რომელიც ბევრმა არ იცის

"შავი ჭირის" ეპიდემიების დროს ექიმები პაციენტებისგან თავის დასაცავად უჩვეულო სამოსს ატარებდნენ. ყველაზე გამორჩეული კი გრძელი, ყვავის ნისკარტის ფორმის ნიღაბი იყო, რომელსაც ხშირად სურნელოვანი მცენარეებით ავსებდნენ. იმ დროს სჯეროდათ, რომ ამ გზით დაავადების გამომწვევი მავნე ჰაერისგან დაიცავდნენ თავს. თუმცა, როგორც მოგვიანებით გაირკვა, მათი წარმოდგენა ინფექციის გავრცელების შესახებ მცდარი იყო.

რატომ ჰქონდა ნიღაბს ნისკარტის ფორმა და რა იმალებოდა მის შიგნით?

შავი ჭირი საუკუნეების განმავლობაში ევროპის ერთ-ერთი ყველაზე საშიში დაავადება იყო. ეპიდემიები XIV საუკუნიდან XVIII საუკუნემდე პერიოდულად ვრცელდებოდა და უამრავი ადამიანის სიცოცხლე ეწირებოდა. იმდროინდელ მედიცინას დაავადების გამომწვევი მიზეზი არ ჰქონდა დადგენილი, მკურნალობის მეთოდები კი ხშირად უშედეგო აღმოჩნდებოდა.

განსაკუთრებით მძიმე ვითარება იყო ლონდონში 1665 წელს, როდესაც ე.წ. დიდი ჭირის ეპიდემია მძვინვარებდა. ზოგიერთი ექიმი, განსაკუთრებით შეძლებული პაციენტების მომსახურე პირები, ქალაქიდან გაიქცნენ. ინფიცირებულებთან მუშაობა კი ხშირად აფთიაქარებსა და იმ ადამიანებს უწევდათ, რომლებიც დაავადებულებს მკურნალობდნენ.

სწორედ XVII საუკუნეში გავრცელდა ევროპაში ე.წ. ჭირის ექიმის სახე, რომელიც გრძელი ნისკარტის ფორმის ნიღბით, ხელთათმანებითა და სხეულის თითქმის მთლიანად დაფარული სამოსით იყო შემოსილი.

რატომ ჰგავდა ნიღაბი ყვავის ნისკარტს?

იმ პერიოდში არსებობდა დაავადებების გავრცელების შესახებ მცდარი წარმოდგენა, რომელსაც მიაზმურ თეორიას უწოდებდნენ. ამ თეორიის თანახმად, დაავადებები დაბინძურებული და მყრალი ჰაერით ვრცელდებოდა. ექიმებს სჯეროდათ, რომ ცუდი სუნი ჰაერში არსებულ მავნე ნივთიერებებზე მიანიშნებდა და სწორედ ის იწვევდა ავადმყოფობას.

გამოსავალი, მათი აზრით, სურნელოვანი ნივთიერებების გამოყენება იყო. ექიმები ფიქრობდნენ, რომ სასიამოვნო სუნი მავნე ჰაერის ზემოქმედებას შეამცირებდა. ამიტომ ნიღბის გრძელ ნაწილში სხვადასხვა სურნელოვან მცენარესა და სხვა არომატულ ნივთიერებას ათავსებდნენ.

ნისკარტის ფორმა შემთხვევითი არ ყოფილა. ექიმების წარმოდგენით, ჰაერს ნიღბის გრძელ ნაწილში გავლა უნდა მოესწრო, რათა სურნელოვანი ნივთიერებებით გაჯერებულიყო, სანამ მას ჩაისუნთქავდნენ.

ნიღბებში შეიძლებოდა ყოფილიყო 55-ზე მეტი მცენარისა და სხვა ინგრედიენტისგან დამზადებული ნარევი. მასში შედიოდა დარიჩინი, მური, თაფლი და სხვა ნივთიერებები. ზოგიერთი რეცეპტი გველგესლას ხორცის ფხვნილსაც შეიცავდა.

როგორ გამოიყურებოდა ჭირის ექიმის სამოსი?

ნიღაბი ამ უცნაური კოსტიუმის მხოლოდ ერთი ნაწილი იყო. ექიმები ატარებდნენ გრძელ, ცვილით ან ზეთოვანი ნივთიერებით დამუშავებულ მოსასხამებს, ქუდებს, ხელთათმანებსა და თვალებზე დასამაგრებელ მინებს.

ასეთი სამოსი ექიმის სხეულს მაქსიმალურად ფარავდა. საინტერესოა, რომ მიუხედავად დაავადების გავრცელების შესახებ მცდარი წარმოდგენებისა, ტანსაცმლის ზოგიერთი ნაწილი შესაძლოა გარკვეულ დაცვას მართლაც უზრუნველყოფდა.

მაგალითად, გრძელი და მჭიდროდ შეკრული სამოსი, ხელთათმანები და დაფარული სხეული რწყილების ნაკბენისგან დაცვას გარკვეულწილად უწყობდა ხელს. რწყილები კი ჭირის გავრცელების ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი გზა იყო.

ექიმებს ხშირად ხელში ჯოხიც ეჭირათ. ის მხოლოდ სამოსის დეკორატიული ნაწილი არ ყოფილა. ჯოხის საშუალებით ექიმს შეეძლო პაციენტთან ან საეჭვო ინფიცირებულ ადამიანთან დისტანცია დაეცვა და საჭიროების შემთხვევაში მის ტანსაცმელსაც შეხებოდა.

ვინ შექმნა ცნობილი ნიღაბი?

ნისკარტიანი კოსტიუმის შექმნას ხშირად ფრანგ ექიმს, შარლ დე ლორმს უკავშირებენ. ის XVII საუკუნეში ევროპელი სამეფო ოჯახების წარმომადგენლებს მკურნალობდა, მათ შორის საფრანგეთის მეფე ლუი XIII-ს.

დე ლორმის აღწერით, ექიმის სამოსი მოიცავდა სურნელოვანი ნივთიერებებით დამუშავებულ გრძელ ტანსაცმელს, ტყავის ხელთათმანებს, ქუდს, სათვალესა და გრძელ ნისკარტიან ნიღაბს. თუმცა ასეთ კოსტიუმს ყველა ექიმი არ იყენებდა და ეპიდემიის განმავლობაში უნივერსალური სამოსი არ ყოფილა.

მოგვიანებით ჭირის მკურნალი ექიმის სახე განსაკუთრებით პოპულარული გახდა იტალიურ კარნავალებსა და თეატრალურ წარმოდგენებში. დღეს ნისკარტიანი ნიღაბი ხშირად გვხვდება ჰელოუინის კოსტიუმებშიც.

იცავდა თუ არა ნიღაბი ექიმებს შავი ჭირისგან?

მიუხედავად იმისა, რომ კოსტიუმი საკმაოდ შთამბეჭდავად გამოიყურებოდა, სურნელოვანი მცენარეები ექიმებს ჭირისგან საიმედოდ ვერ იცავდა. დაავადების რეალური მიზეზი ბაქტერია Yersinia pestis-ია.

ინფექცია ადამიანზე შეიძლება გადავიდეს ინფიცირებული რწყილის ნაკბენით, დაავადებული ცხოველის ქსოვილებთან ან სითხეებთან კონტაქტით, ხოლო ფილტვის ჭირის დროს - ინფიცირებული ადამიანის მიერ გამოყოფილი წვეთების ჩასუნთქვით.

ჭირის ექიმები დაავადების გავრცელების მექანიზმს არ იცნობდნენ და შესაბამისად, მათი მკურნალობის მეთოდებიც ხშირად არაეფექტიანი იყო. ნისკარტიანი ნიღაბი კი იმ ეპოქის სამედიცინო წარმოდგენების სიმბოლოდ იქცა - მცდარი თეორიისა და იმდროინდელი მედიცინის შესაძლებლობების თვალსაჩინო მაგალითი.

დღეს ეს კოსტიუმი წარსულის უცნაურ რელიკვიად აღიქმება, თუმცა მისი ისტორია გვახსენებს, რამდენად განსხვავდებოდა დაავადებების შესახებ ადამიანთა ცოდნა თანამედროვე მედიცინისგან.