საბჭოთა კავშირის გიგანტური კიბორჩხალას ექსპერიმენტი, რომელმაც ეკოლოგიური კატასტროფა გამოიწვია - რას მალავდნენ ზღვის ფსკერზე წლების განმავლობაში?
1960-იან წლებში საბჭოთა კავშირმა წამოიწყო მასშტაბური ბიოლოგიური ექსპერიმენტი, რომელსაც ქვეყნის ჩრდილოეთ რეგიონებში იაფი, ნუტრიენტებით მდიდარი ზღვის პროდუქტის დეფიციტი უნდა შეევსო. გეგმა ქაღალდზე იდეალურად გამოიყურებოდა: წყნარი ოკეანის ჩრდილოეთ ნაწილიდან - კამჩატკიდან, გიგანტური კამჩატკური კიბორჩხალები (Paralithodes camtschaticus) ათასობით კილომეტრის დაშორებით, ბარენცის ზღვაში უნდა გადაესახლებინათ.
ექსპერიმენტის ავტორებს სჯეროდათ, რომ ეს გიგანტური ზღვის არსებები არქტიკის ცივ წყლებს მარტივად შეეგუებოდნენ, გამრავლდებოდნენ და საბჭოთა კავშირს უზარმაზარ ეკონომიკურ მოგებას მოუტანდნენ.
ერთი შეხედვით, ექსპერიმენტი “წარმატებით“ დასრულდა. კიბორჩხალებმა ახალი გარემო იდეალურად აითვისეს. თუმცა, შედეგი იმდენად მასშტაბური და უმართავი აღმოჩნდა, რომ დღეს მეცნიერები მას ჩრდილოეთის წყლების ერთ-ერთ ყველაზე მძიმე ეკოლოგიურ შეცდომად მიიჩნევენ.
-
2 000-ზე მეტი კიბორჩხალა მატარებლებითა და თვითმფრინავებით: როგორ დაიწყო ექსპერიმენტი
კამჩატკური კიბორჩხალა მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი ფეხსახსრიანია. მისმა წონამ შესაძლოა 10 კგ-საც მიაღწიოს.
საბჭოთა ბიოლოგებმა პირველი მცდელობა ჯერ კიდევ 1930-იან წლებში დაიწყეს, თუმცა იმ დროის ტრანსპორტირების ტექნოლოგიამ არ გაამართლა, კიბორჩხალების უმრავლესობა ხანგრძლივი მგზავრობისას იხოცებოდა. 1960-1969 წლებში პროექტი განახლდა. სპეციალურად აღჭურვილი მატარებლებითა და თვითმფრინავებით კამჩატკიდან მურმანსკში ათასობით მოზრდილი კიბორჩხალა და ათობით ათასი ლიფსიტა ჩაიყვანეს. ბარენცის ზღვაში გაშვებული ბიოლოგიური “ტვირთი“ ახალ გარემოს საოცარი სისწრაფით შეეგუა.
-
ბუნებრივი მტრების გარეშე: ზღვის ფსკერის “მტაცებელი მტვერსასრუტები“
საბჭოთა გეგმის მთავარი ხარვეზი იმაში მდგომარეობდა, რომ ბიოლოგებს არ გაუთვალისწინებიათ, თუ რა მოხდებოდა, როდესაც ეს გიგანტური არსებები სრულიად უცხო ეკოსისტემაში აღმოჩნდებოდნენ.
ბარენცის ზღვაში არ აღმოჩნდა ბუნებრივი მტაცებელი, რომელიც კამჩატკური კიბორჩხალების პოპულაციას გააკონტროლებდა. ეს არსებები ყოვლისმჭამელები არიან. ისინი იკვებებიან თევზებით, მოლუსკებით, ზღვის ზღარბებით, ჭიებითა და წყალმცენარეებით. მდედრი კიბორჩხალა თითოეულ სეზონზე ასეულობით ათას კვერცხს დებს, რაც პოპულაციის აფეთქების წინაპირობა გახდა.
1990-იანი წლებისთვის კიბორჩხალების რაოდენობამ მილიონებს მიაღწია. მათ დაიწყეს ზღვის ფსკერის “დასუფთავება“ - შეჭამეს ყველაფერი, რაც გზად შეხვდათ, რამაც ადგილობრივი ზღვის ბინადართა პოპულაციების მკვეთრი შემცირება გამოიწვია.
-
ეკოლოგიური კატასტროფა ნორვეგიის ნაპირებთან
ექსპერიმენტი საბჭოთა კავშირის ტერიტორიაზე დაიწყო, თუმცა ბუნებრივ საზღვრებს კიბორჩხალები არ ცნობდნენ. 1990-იან და 2000-იან წლებში გიგანტური არმია ნორვეგიის ტერიტორიულ წყლებში შევიდა.
ნორვეგიელი მეთევზეებისთვის ეს ნამდვილ კოშმარად იქცა:
- მძიმე და ეკლიანი კიბორჩხალები მასობრივად ეხვეოდნენ მეთევზეების ბადეებში, გლეჯდნენ მათ და აფუჭებდნენ დაჭერილ თევზს.
- კიბორჩხალებმა შეჭამეს ისეთი თევზების ქვირითი და საკვები ბაზა, როგორიცაა ვირთევზა (Cod) და ქაშაყი, რაც ადგილობრივ მეთევზეობას მძიმე დარტყმას აყენებდა.მ
- ეცნიერებმა ამ მოვლენას “წითელი არმიის ინვაზია“ უწოდეს.
-
როგორ დასრულდა ექსპერიმენტი?
დღესდღეობით ვითარება ორგვარია:
ერთის მხრივ, კამჩატკური კიბორჩხალას ხორცი მსოფლიო ბაზარზე დელიკატესად ითვლება და კილოგრამი ათობით დოლარი ღირს. რუსეთმა და ნორვეგიამ მისი რეწვა მომგებიან ბიზნესად აქციეს - ყოველწლიურად ათობით მილიონი დოლარის შემოსავალს იღებენ.
მეორეს მხრივ, ეკოლოგიური თვალსაზრისით, ექსპერიმენტი საშინელი შეცდომა აღმოჩნდა. არქტიკული ზღვის ფსკერის უნიკალური ბიომრავალფეროვნება აღუდგენლად დაზიანდა. ნორვეგიამ იძულებითი ზომები მიიღო: გარკვეულ ზონებში გამოცხადებულია კიბორჩხალების ლიმიტის გარეშე ჭერის უფლება, რათა მათ შემდგომ გავრცელებას და ატლანტის ოკეანის სამხრეთით ჩასვლას ხელი შეუშალონ.
საბჭოთა გიგანტური კიბორჩხალას ექსპერიმენტი დარჩა თვალსაჩინო მაგალითად იმისა, თუ რა ხდება, როდესაც ადამიანი უხეშად ერევა ბუნების ბალანსში მოკლევადიანი ეკონომიკური სარგებლის მისაღებად.