თბილისის მთაწმინდის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციულ საზღვრებში სოლოლაკის, გარეთუბნისა და ვერის გარდა 5 სოფელი და ერთი დაბა შედის, რომლებიც რაიონის მთის სოფლებისა და შემოგარენის შემადგენლობას ქმნის. ესენია: დაბა კოჯორი, სოფლები - კიკეთი, ოქროყანა, ტაბახმელა, შინდისი და წავკისი.
მიუხედავად იმისა, რომ შინდისი და ოქროყანა დღეს უფრო მეტად თბილისის უბნებად და დასახლებებად აღიქმება, ხოლო კოჯორი დაბის სტატუსს ატარებს, ადმინისტრაციული და ტრადიციული დაყოფით ისინი მთაწმინდის რაიონის მთის სოფლების/შემოგარენის ერთიან სიას მიეკუთვნება.
დაბა კოჯორი მდებარეობს თბილისიდან სამხრეთ-დასავლეთით, თრიალეთის ქედის განშტოებაზე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1.350 მეტრზე. ცნობილი სამთო-კლიმატური კურორტია. სუფთა ჰაერისა და ფიჭვნარის გამო განსაკუთრებით პოპულარულია ზაფხულში დასასვენებლად.
ისტორიულად მნიშვნელოვანი სტრატეგიული პუნქტია, სადაც მდებარეობს ცნობილი კოჯრის ციხე (საკირის ციხე) და იუნკერთა მემორიალი. ისტორიულ წყაროებში კოჯორი ცნობილია, როგორც ქართველ მეფეთა საზაფხულო სავანე და სტრატეგიული სიმაგრე. კოჯრის ციხე თბილისის მიდგომებს სამხრეთიდან იცავდა.
1921 წლის თებერვალს საბჭოთა რუსეთის წითელი არმიის წინააღმდეგ ბრძოლაში ქართველმა იუნკრებმა სწორედ კოჯორსა და ტაბახმელასთან დაღვარეს სისხლი სამშობლოს თავისუფლებისთვის.
კიკეთი (სოფელი) მდებარეობს კოჯრის სიახლოვეს, თბილისის შემოგარენში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1.250 მეტრზე. ბოლო წლებში ის ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფად მზარდ და მოთხოვნად სააგარაკე დასახლებად იქცა. გამოირჩევა ეკოლოგიურად სუფთა გარემოთი, მშვენიერი ხედებითა და თანამედროვე ინფრასტრუქტურით.
ისტორიულ დოკუმენტებში ის XVII საუკუნიდან იხსენიება, როგორც ცნობილი ფეოდალური საგვარეულოს - საბარათიანოს კუთვნილი სოფელი. გადმოცემის თანახმად, სოფლის სახელი და წარმომავლობა ძველ ლეგენდებს უკავშირდება. საუკუნეების განმავლობაში ის მცირე, მაგრამ მტკიცე მთის სოფელს წარმოადგენდა, რომელიც ბოლო ათწლეულებში თანამედროვე სააგარაკე ზონად იქცა.
ტაბახმელა (სოფელი) მდებარეობს თბილისიდან სამხრეთით, კოჯრისკენ მიმავალ გზაზე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1.000 მეტრზე. ტაბახმელა ისტორიულად ცნობილია, როგორც აღვნიშნეთ, 1921 წლის იუნკერთა გმირობის ეპიზოდებით (საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლა საბჭოთა რუსეთის წინააღმდეგ). დღეს ის წყნარი და მყუდრო სააგარაკე დასახლებაა.
ტაბახმელა ისტორიულ წყაროებში პირველად XII საუკუნეში, ოქროს ხანაში - თამარ მეფის ისტორიკოსთან მოიხსენიება. სახელი „ტაბახმელა“ (რაც ისტორიულად მზარეულთან ანკლავს/სამზარეულოს უკავშირდება) მიუთითებს მის ძველ სამეურნეო დანიშნულებაზე სამეფო კარისთვის.
კოჯრის მსგავსად, ტაბახმელა სამუდამოდ ჩაიწერა საქართველოს ისტორიაში 1921 წლის იუნკერთა ბრძოლებით, სადაც მტრის უთანასწორო ძალებს გმირულად შეეუბრძოლდნენ საქართველოს დამცველები.
ოქროყანა (სოფელი-დასახლება) მდებარეობს მთაწმინდის ფერდობზე, ქალაქის ცენტრიდან ძალიან ახლოს (მთაწმინდის პარკის მიმდებარედ). ოქროყანა თბილისთან ერთ-ერთი ყველაზე ახლოს მდებარე მთის დასახლებაა. ის ცნობილია თბილისზე გადაშლილი ულამაზესი პანორამული ხედებით. სოფელში მდებარეობს ისტორიული ტაძრები და ის ძირითადად საცხოვრებელ და სააგარაკე ზონას წარმოადგენს.
ძველად ოქროყანის მიწების დიდი ნაწილი ცნობილ ქართველ აზნაურებს - გაბაშვილებს ეკუთვნოდათ. გადმოცემის მიხედვით, სოფელს სახელი იმის გამო ეწოდა, რომ აქაური ნაყოფიერი მიწა და მზეში მოელვარე მოსავალი „ოქროსავით“ ფასობდა. თბილისთან სიახლოვის გამო, ის მე-19 და მე-20 საუკუნეებიდან მოყოლებული, სარგებლობდა თბილისელი არისტოკრატიისა და ინტელიგენციის განსაკუთრებული სიყვარულით, როგორც სუფთა ჰაერისა და მყუდროების ადგილი.
შინდისი (სოფელი - ფაქტობრივად თბილისის უბანი) მდებარეობს მთაწმინდის ფერდობზე, ქალაქის ცენტრიდან (თავისუფლების მოედნიდან) სულ რამდენიმე კილომეტრში. შინდისი ერთ-ერთი უძველესი დასახლებაა, რომელიც დღეს სრულად არის ინტეგრირებული თბილისის ურბანულ ქსოვილში.
შინდისი თბილისის ერთ-ერთი უძველესი საგარეუბნო დასახლებაა, რომელიც საუკუნეების განმავლობაში აკავშირებდა დედაქალაქს მთიან სოფლებთან. ადგილობრივი მოსახლეობა ძირითადად მევენახეობითა და მებაღეობით იყო დაკავებული.
წავკისი (სოფელი) მდებარეობს წავკისისწყლის ხეობაში, ზღვის დონიდან დაახლოებით 750-800 მეტრზე, თბილისიდან სამხრეთ-დასავლეთით. წავკისი გამოირჩევა შედარებით თბილი მიკროკლიმატით და მწვანე ლანდშაფტით. ძველთაგანვე ცნობილი იყო როგორც მებაღეობისა და კარგი ჰაერის ადგილი, დღეს კი ის ვითარდება როგორც პრესტიჟული საცხოვრებელი ზონა.
წავკისი წერილობით წყაროებში პირველად 1398 წლიდან იხსენიება, როდესაც მეფე ალექსანდრე I-მა ეს მიწები და სოფელი სხვადასხვა ეკლესია-მონასტრებსა და თავადებს უბოძა.
წავკისისწყლის ხეობა ისტორიულად ცნობილი იყო მდიდარი ბაღებით, ვენახებითა და თბილისის მარაგებით. მისი შედარებით თბილი მიკროკლიმატი და წყლის რესურსები მას წარსულშიც და დღესაც მოსასვენებელ ზონად აქცევს.
***
მთაწმინდის რაიონში შემავალი დასახელებული სოფლები და დაბა თბილისის ადმინისტრაციულ საზღვრებში ერთდროულად არ შესულა - ეს პროცესი ეტაპობრივად, ისტორიული და ურბანული განვითარების შესაბამისად მიმდინარეობდა:
შინდისი და ოქროყანა თბილისის უშუალო სიახლოვეს მდებარეობის გამო, ქალაქის ადმინისტრაციულ საზღვრებში საბჭოთა პერიოდშივე (ძირითადად გასული საუკუნის შუა წლებში) მოექცა და დედაქალაქის ძველ რაიონებს (მათ შორის, მთაწმინდის/საბჭოთა რაიონებს) შეუერთდა როგორც საგარეუბნო დასახლებები.
კოჯორი, კიკეთი, ტაბახმელა და წავკისი - ამ მთის სოფლებისა და დაბის თბილისთან ოფიციალური ადმინისტრაციული ინტეგრაცია ძირითადად 2006 წელს განხორციელდა. იმ პერიოდში, თბილისის მუნიციპალიტეტის საზღვრების გაფართოებასთან ერთად, დედაქალაქს ოფიციალურად შემოუერთდა მიმდებარე ტერიტორიები და სოფლები (მათ შორის, გარდაბნის მუნიციპალიტეტიდან მიღებული ზონები), რის შემდეგაც ისინი მთაწმინდის რაიონის შემადგენლობაში გაერთიანდნენ.
მთაწმინდის რაიონის თითოეული დასახლების ისტორია გამორჩეულია - სამეფო რეზიდენციებიდან დაწყებული, ეროვნული გმირების თავგანწირვის ადგილებით დასრულებული.