ლეონარდო და ვინჩის “ვიტრუვიანელი კაცი“ (დაახლ. 1490 წელი) მსოფლიო კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ნამუშევარია. თუმცა, ბევრმა არ იცის, რომ ეს არ ყოფილა უბრალოდ “ლამაზი პორტრეტი“ ან საგამოფენო ნახატი. სინამდვილეში, ის ლეონარდოს ერთ-ერთ დღიურში შესრულებული სამეცნიერო-ფილოსოფიური ჩანახატია, რომლითაც რენესანსის გენიოსმა უძველესი არქიტექტურული ამოცანის ამოხსნა და სამყაროს მთავარი კანონზომიერების ჩვენება სცადა.
ნახატის სახელწოდება მომდინარეობს ძველი რომაელი არქიტექტორისა და ინჟინრის, მარკუს ვიტრუვიუს პოლიოს სახელიდან, რომელიც ჩვ. წ. აღ-მდე I საუკუნეში ცხოვრობდა. თავის ცნობილ ტრაქტატში “ათი წიგნი არქიტექტურის შესახებ“ ვიტრუვიუსი წერდა, რომ იდეალური ტაძრის ასაგებად არქიტექტორმა ადამიანის სხეულის პროპორციები უნდა გაითვალისწინოს - რადგან სწორედ ადამიანის სხეულია ბუნების ყველაზე სრულყოფილი ქმნილება.
ვიტრუვიუსის მიხედვით, თუ ადამიანი ზურგზე დაწვება, ხელებსა და ფეხებს გაშლის და ფარგლის წვერს მის ჭიპზე მოვათავსებთ, შემოხაზული წრე შეეხება მისი გაშლილი ხელებისა და ფეხების თითებს. ამავდროულად, ადამიანის სიმაღლე ტოლია მისი გაშლილი ხელების სიგანისა, რაც ზუსტ კვადრატს ქმნის.
ლეონარდომდე ბევრმა მხატვარმა სცადა ვიტრუვიუსის ამ აღწერის გაცოცხლება, მაგრამ უშედეგოდ - თუ წრესა და კვადრატს საერთო ცენტრს უკეთებდნენ, ადამიანის ფიგურა არაბუნებრივად მახინჯდებოდა.
ლეონარდო და ვინჩიმ პრობლემა მათემატიკური და ანატომიური სიზუსტით გადაჭრა. მან გააცნობიერა, რომ წრესა და კვადრატს სხვადასხვა ცენტრი უნდა ჰქონდეს:
ამ ორი პოზის ერთმანეთზე დადებით ლეონარდომ სტატიკური გეომეტრიული ფიგურები მოძრაობაში მოიყვანა და პირველმა შეძლო ვიტრუვიუსის ტექსტის უზადო ვიზუალიზაცია.
ლეონარდოსთვის “ვიტრუვიანელი კაცი“ მხოლოდ გეომეტრიული ვარჯიში არ ყოფილა, ეს იყო რენესანსის ეპოქის მთავარი ფილოსოფიის ვიზუალური მანიფესტი.
იმდროინდელი მოაზროვნეები მიიჩნევდნენ, რომ ადამიანი არის მიკროკოსმოსი - მთელი სამყაროს (მაკროკოსმოსის) მინიატურული ანარეკლი:
წრე უძველესი დროიდან მიიჩნეოდა ზეციურის, ღვთაებრივისა და სულიერის სიმბოლოდ (რადგან მას არც დასაწყისი აქვს და არც დასასრული). კვადრატი კი განასახიერებდა მიწიერს, მატერიალურსა და ფიზიკურ სამყაროს (ოთხი სტიქია, ოთხი მხარე). ადამიანის ფიგურის მოთავსებით ერთდროულად წრესა და კვადრატში, ლეონარდომ აჩვენა, რომ ადამიანი არის ხიდი ზეციურსა და მიწიერს შორის - არსება, რომელიც საკუთარ თავში აერთიანებს მატერიალურ ბუნებასა და ღვთაებრივ ჰარმონიას.
თუ “ვიტრუვიანელ კაცს“ დააკვირდებით, ფიგურის ზემოთ და ქვემოთ ლეონარდოს ხელნაწერ ტექსტს შეამჩნევთ. ის შესრულებულია ლეონარდოსთვის დამახასიათებელი სარკისებური შრიფტით (მარჯვნიდან მარცხნივ). ამ ჩანაწერებში მხატვარი დეტალურად აღწერს ადამიანის სხეულის პროპორციებს, მაგალითად, რომ სახის სიგრძე სხეულის მთლიანი სიმაღლის ერთი მეათედია, ხოლო ტერფის სიგრძე - ერთი მეშვიდედი.
ნახატი იმდენად მგრძნობიარეა სინათლის მიმართ, რომ “ვენეციის აკადემიის გალერეაში“ ის თითქმის სულ სპეციალურ, ბნელ საცავში ინახება და ფართო საზოგადოების წინაშე მხოლოდ რამდენიმე წელიწადში ერთხელ, სულ რამდენიმე კვირით გამოაქვთ.