უკვდავი მედუზა, რომელსაც გაახალგაზრდავება შეუძლია - მეცნიერები უნიკალურ არსებას სწავლობენ: შეიქმნება თუ არა სიბერის საწინააღმდეგო წამალი?
მეცნიერებმა აღმოაჩინეს პატარა, გამჭვირვალე მედუზა Turritopsis dohrnii, რომელსაც თავისი სიცოცხლის ციკლის უკუღმა დატრიალება და ახალგაზრდობის დაბრუნება შეუძლია. ტეხასის A&M უნივერსიტეტის საზღვაო ბიოლოგი მარია მილიეტა ამბობს, რომ ამ არსებას ცხელი ტემპერატურის პირობებში ამყოფებენ, აშიმშილებენ თუ მარილის დონეს უცვლიან, იგი სიკვდილს ყოველთვის უსხლტება. მკვლევრები იმედოვნებენ, რომ ამ უნიკალური არსების გენეტიკური საიდუმლოს ამოხსნა ადამიანის ორგანიზმში უჯრედების გაახალგაზრდავებასა და სიბერით გამოწვეული დაავადებების მკურნალობაში დაგვეხმარება.
-
საოცარი მეტამორფოზა - როგორ უსხლტება მედუზა სიკვდილს?
სტრესისა თუ საფრთხის დროს მედუზა აკვარიუმის ფსკერზე ეშვება და უჯრედების სფეროსებრ მასად გარდაიქმნება. 1-დან 3 დღემდე ვადაში, ამ უჯრედოვანი ბურთულიდან ვითარდება პოლიპი - მედუზის განვითარების ადრეული სტადია, რომელიც შემდგომ ახალ კოლონიას წარმოქმნის.
“ერთი მედუზისგან, რომელიც არ კვდება, იქმნება კოლონია, რომელსაც ასობით ახალი მედუზის წარმოქმნა შეუძლია“, - განმარტავს მარია მილიეტა. თითოეულ ამ ახალ მედუზას შეუძლია იგივე გზით გაახალგაზრდავდეს და სიცოცხლის საათი უკან დაატრიალოს.
ეს საოცარი ფენომენი პირველად 1992 წელს იტალიელმა მეცნიერმა სრულიად შემთხვევით აღმოაჩინა, როდესაც ლაბორატორიაში მედუზები შაბათ-კვირას უჭმელი დარჩა. როდესაც იგი ლაბორატორიაში დაბრუნდა, მკვდარი მედუზების სანაცვლოდ ჭურჭელში ახალი პოლიპები დახვდა.
-
“ტრანსდიფერენციაცია“ - უჯრედების გარდაქმნის საიდუმლო
იტალიელმა ბიოლოგმა სტეფანო პირაინომ დაადგინა, რომ გაახალგაზრდავების პროცესში მედუზის ქსოვილები გადიან “ტრანსდიფერენციაციის“ პროცესს. ამ დროს ზრდასრული უჯრედები კარგავენ თავის სპეციალიზაციას, უბრუნდებიან ღეროვანი უჯრედების მდგომარეობას და შემდეგ ხელახლა გარდაიქმნებიან სხვა საჭირო უჯრედებად.
მეცნიერთა ცნობით, ცხოველთა სამყაროში Turritopsis dohrnii უნიკალურია. მიუხედავად იმისა, რომ ზოგიერთ ხვლიკსა თუ ამფიბიას დაკარგული სხეულის ნაწილების აღდგენა შეუძლია, ზრდასრული ორგანიზმის კვლავ “ჩვილ“ მდგომარეობაში დაბრუნება არცერთ სხვა არსებას არ ძალუძს. ეს არის იმის ნათელი დასტური, რომ დაბერება და სიკვდილი ყოველთვის არ წარმოადგენს ბიოლოგიურ აუცილებლობას.
ჯონს ჰოპკინსის უნივერსიტეტის მკვლევარი მაიკლ კოლდობსკი აღნიშნავს, რომ მეცნიერთა მთავარი მიზანი არა მოხუცებული ადამიანების ჩვილებად გადაქცევაა, არამედ რეგენერაციული ბიოლოგიის განვითარება.
- თუ მკვლევრები მიაგნებენ მოლეკულურ “გადამრთველს“, რომელიც უჯრედების გაახალგაზრდავებას მართავს, შესაძლო გახდება ადამიანის უჯრედების სტიმულირებაც. ეს კი რევოლუციას მოახდენს მედიცინაში - დააჩქარებს ჭრილობების შეხორცებას, ინსულტისა და ინფარქტის შემდეგ ქსოვილების აღდგენას, ასევე დაეხმარება მხედველობის დაქვეითებისა და ალცჰაიმერის დაავადების მკურნალობას.
2022 წლის კვლევამ აჩვენა, რომ უკვდავ მედუზას სხვა მონათესავე სახეობებთან შედარებით დნმ-ში გაცილებით მეტი გენის ასლი აქვს, რომლებიც დნმ-ის დაზიანების აღდგენასა და ტელომერების (დნმ-ის ბოლოების) შენარჩუნებას უზრუნველყოფს. ტელომერები ასაკთან ერთად მოკლდება, თუმცა მედუზას მათი აღდგენის უნიკალური უნარი გააჩნია.
მიუხედავად ასეთი საოცარი უნარისა, უკვდავი მედუზა ამავდროულად საკმაოდ მყიფე არსებაა. ლაბორატორიულ პირობებში ზოგიერთი მედუზა ვერ ახერხებს გაახალგაზრდავებას, ხოლო ველურ ბუნებაში მათ ხშირად სპობენ მტაცებლები.
ეს უნიკალური არსება შეგვახსენებს, რომ სიცოცხლე და სიკვდილი ერთი და იმავე რეალობის განუყოფელი ნაწილებია. თუმცა, მისი გენეტიკური საიდუმლოებების შესწავლა კაცობრიობას სიბერესთან დაკავშირებული მძიმე დაავადებების დამარცხების ახალ იმედს აძლევს.
იხილეთ ასევე: