როგორ დაიწყო “შავი ჭირის“ პანდემია შუა საუკუნეებში, რა სიმპტომები აქვს, არსებობს თუ არა მისი საწინააღმდეგო ვაქცინა და როგორ ებრძვის თანამედროვე მედიცინა დაავადებას?
“შავი სიკვდილი“ კაცობრიობის ისტორიაში ყველაზე გამანადგურებელ პანდემიად ითვლება. XIV საუკუნის შუა წლებში ამ საშინელმა სენმა ევროპის მოსახლეობის თითქმის მესამედიდან ნახევრამდე იმსხვერპლა, შეცვალა დემოგრაფიული ვითარება, ეკონომიკა და სოციალური სტრუქტურა.
დღეს, როდესაც მედიცინა განვითარებულია, “შავი ჭირი“ აღარ იწვევს მასობრივ პანდემიებს, თუმცა დაავადება კვლავ არსებობს. გთავაზობთ ამომწურავ გზამკვლევს იმის შესახებ, თუ როგორ დაიწყო შავი ჭირი, რა სიმპტომებით ხასიათდება ის და როგორია მისი მკურნალობისა და პრევენციის თანამედროვე შესაძლებლობები.
-
როგორ დაიწყო “შავი ჭირი“ შუა საუკუნეებში?
დაავადებას იწვევს ბაქტერია Yersinia pestis, რომელიც ბუნებრივად ცირკულირებს ველურ მღრღნელებში (ვირთხები, ციყვები) და გადადის მათზე პარაზიტირებადი რწყილების მეშვეობით.
პანდემია XIV საუკუნის 30-40-იან წლებში ცენტრალურ აზიაში დაიწყო. აბრეშუმის სავაჭრო გზებითა და მონღოლთა არმიის გადაადგილებით ბაქტერიამ შავ ზღვამდე მიაღწია.
- კაფას ალყა (1346 წ.): ისტორიულ წყაროებზე დაყრდნობით, ყირიმის ქალაქ კაფას (დღევანდელი ფეოდოსია) ალყისას მონღოლთა ჯარმა ჭირით გარდაცვლილი ჯარისკაცების ცხედრები კატაპულტებით ციხესიმაგრეში გადაისროლა, რაც ბიოლოგიური ომის ერთ-ერთ პირველ მაგალითად ითვლება.
- ევროპაში შეჭრა: 1347 წელს კაფადან გაქცეული ხომალდები სიცილიაში, პორტ მესინაში შევიდნენ. გემებზე იმყოფებოდნენ ინფიცირებული მეზღვაურები და ვირთხები. რამდენიმე წელიწადში ინფექცია ელვის სისწრაფით გავრცელდა მთელ ევროპაში, ჩრდილოეთ აფრიკასა და ახლო აღმოსავლეთში.
-
რა სიმპტომები აქვს შავ ჭირს?
ბაქტერია Yersinia pestis ადამიანის ორგანიზმში შეჭრის გზების მიხედვით სამ ძირითად ფორმას იწვევს. თითოეულს თავისი დამახასიათებელი ნიშნები აქვს:
ბუბონური ჭირი (ყველაზე გავრცელებული) - გადაეცემა ინფიცირებული რწყილის ნაკბენისგან და ახასიათებს საზარდულის, იღლიის ან კისრის ლიმფური კვანძების მკვეთრი გადიდება და მტკივნეული შეშუპება (“ბუბონები“), მაღალი სიცხე (39–40°C), კანკალი, თავის ტკივილი.
სეპტიკური ჭირი - გადაეცემა ბაქტერიის პირდაპირ სისხლში მოხვედრით და ახასიათებს სისხლის მოწამვლა (სეფსისი), მუცლის ტკივილი, შინაგანი და გარეგანი სისხლდენა, ქსოვილების (თითების, ცხვირის) კვდომა და გაშავება (საიდანაც წარმოიშვა სახელწოდება “შავი ჭირი“).
ფილტვისმიერი ჭირი (ყველაზე საშიში) - გადაეცემა ჰაერწვეთოვანი გზით და ახასიათებს მკვეთრად გამოხატული პნევმონია, ქოშინი, გულმკერდის ტკივილი, ხველა სისხლიანი ნახველით. მკურნალობის გარეშე ფატალური შედეგი 24-48 საათში დგება.
-
აღსანიშნავია, რომ დიახ, შავი ჭირის საწინააღმდეგო ვაქცინა არსებობს, თუმცა ის არ შედის მოსახლეობის მასობრივი ან გეგმური ვაქცინაციის კალენდარში.
ვაქცინა ფართო საზოგადოებას მასობრივად არ უტარდება რადგან თანამედროვე მსოფლიოში “შავი ჭირი“ იშვიათია და ძირითადად ლოკალურ ენდემურ კერებში (მაგ. მადაგასკარში, კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკასა და პერუში) ფიქსირდება.
ამასთან ვაქცინები უზრუნველყოფენ მხოლოდ მოკლევადიან იმუნიტეტს, ძირითადად ბუბონური ფორმის წინააღმდეგ, ხოლო ყველაზე საშიში - ფილტვისმიერი ფორმის მიმართ ნაკლებად ეფექტურია.
ვაქცინაცია უტარდებათ მხოლოდ მაღალი რისკის ჯგუფებს - ლაბორატორიის პერსონალს, რომლებიც უშუალოდ მუშაობენ ბაქტერიის ცოცხალ კულტურებთან, და საველე მკვლევრებს ენდემურ რეგიონებში.
-
როგორ ებრძვის თანამედროვე მედიცინა შავ ჭირს?
მთავარი გარღვევა შავი ჭირის მკურნალობაში ანტიბიოტიკების აღმოჩენა გახდა.
დღეს, თუ მკურნალობა პირველადი სიმპტომების გამოვლენიდან პირველი 24 საათის განმავლობაში იწყება, დაავადება ეფექტურად იკურნება ანტიბიოტიკებით. ადრეულ ეტაპზე დაწყებული თერაპია სიკვდილიანობის მაჩვენებელს 5-10%-მდე ამცირებს.
“შავი ჭირი“ კაცობრიობის ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ბნელი ფურცელია, თუმცა თანამედროვე ჰიგიენამ, მღრღნელების კონტროლმა და ეფექტურმა ანტიბიოტიკებმა ის გლობალური საფრთხიდან მართვად სამედიცინო შემთხვევად აქციეს.
იხილეთ ასევე:
- "ჩნდება ეჭვი, რომ საქმე უნდა გვქონდეს ბიოლოგიურ იარაღთან" - რას წერს ინფექციონისტი რუსეთში "შავი ჭირის" სავარაუდო ეპიდაფეთქებაზე
- "რუსეთში ეპიდაფეთქებების დროს ინფორმაცია საგულდაგულოდ იმალება" - რას წერს მაია ბუწაშვილი რუსეთში "შავი ჭირის" გავრცელებაზე, როგორ ვრცელდება და რა სიმპტომები ახასიათებს
- “რუსეთის ხელისუფლება შავი ჭირის აფეთქებას მალავს“ - რას წერს ბრიტანული ტაბლოიდი ირკუტსკში პუტინის მთავარი ექიმის სასწრაფო ვიზიტისა და ახალი, სკანდალური ვერსიის შესახებ?